Instytut Geografii

Religious tourism as an incenitive of the development of Polish Carpathian Mountains
The research has been aimed at analysing the development of pilgrimages and religious tourism to shrines in Polish Carpathian Mountains and the assessment of the influence of religious tourism on social and economic development in the examined region, The article indicates that the modern network of pilgrimage centres in Polish Carpathian Mountains is the heritage of long-term tradition. The network comprises more than 120 shrines in which miraculous images of Virgin Mary, images of the Lord, of the saints and blessed are venerated, as well as calvaries and a Eucharistic shrine. The vast majority of Carpathian shrines (75% of all) are connected with Marian cult. In Polish Carpathian Mountains, there are 14 shrines of Lord, connected mainly with the cult of miraculous images of Christ, and more than 20 shrines of saints and blessed figures.
This paper is the result of in-house studies and field studies conducted during the years 1995–2017 in more than 100 Carpathian shrines. The studies were conducted in Polish Carpathian Mountains, i.e. in the part of Carpathian Mountains that lies within the actual borders of Poland. The presentation of research results mainly makes use of a dynamic and comparison method, and cartographic presentation methods (thematic map and choropleth map).
The conducted research indicates that tourism and pilgrimages to shrines in Polish Carpathian Mountains exhibit an increasing trend year by year and the main factors which have an influence on this are pilgrimage traditions, landscape value of the region, historical and architectural value of churches functioning as shrines, care for the development of the cult, and pastoral work of priests or congregations that take care of the shrine.

In 2003, the European network of the Camino de Santiago (Ecumenical Pilgrims’ Path “Via Regia”) reached the border between Germany and Poland in Görlitz/Zgorzelec, providing an important stimulus for the commencement of works on marking out the Way of St. James in Poland. In the following year, a group of enthusiasts of St. James’s Trail and pilgrims from Poland who went on pilgrimages to Santiago de Compostela put forward an idea of marking out the first section of the Way of St. James in Poland on the Internet forum of the “Camino de Santiago Polish Club”. The project involved the marking out of the Polish Way (Camino Polaco), going from Ogrodniki (near the border between Poland and Lithuania) through Olsztyn, Toruń, Gniezno and Poznań to the border between Poland and Germany in Słubice. However, it has taken another several years to complete this undertaking . Regardless of the Camino Polaco project, Camino pilgrims and worshippers of St. James in Lower Silesia and the Głogów Region came up with an idea of marking the so-called Lower Silesian Way of St. James, which runs from Głogów through Jakubów to Zgorzelec (164 km). This route was marked in the period of 2004-2005 and it was officially opened on 24 July 2005 as the first Polish section of the Camino de Santiago. This initiated the spectacular development of St. James’s Trails in Poland, resulting (as at 1 January 2017) in 34 marked Polish sections of the Way of St. James, which together form the Camino de Santiago network of more than 6,100 km.
An analysis of the concentration of Polish sections of the Camino de Santiago and the cult of St. James dynamically growing in St. James’s parishes and fraternities, as well as numerous religious, cultural, tourist and sporting initiatives relating to St. James in Poland justifies the conclusion that Poland currently belongs to Camino-related leaders not only in Central Europe but in the world. Apart from Spain, only in Poland such a dynamic growth of the Way of St. James network has been observed in the last decade, supported by a living cult of James the Apostle in spatial arrangements and a series of innovative Camino projects. In no other country, except for Spain, the renaissance of the cult of St. James in parishes, fraternities and associations as well as the reception of pilgrimages and hikes on national sections of the Camino de Santiago have reached such proportions as in Poland.

Sanktuarium Bożego Grobu w Jerozolimie, już od wczesnego średniowiecza, było źródłem inspiracji dla przedsięwzięć we wszystkich rodzajach sztuki europejskiej. Wyobrażenia i naśladownictwa Grobu Chrystusa powstawały m.in. w takich krajach, jak: Anglia, Francja, Hiszpania, Niemcy, Polska i Włochy. Jak zaznaczono na wstępie, kopiowano lub trawestowano różne elementy jerozolimskiego zespołu: sam sarkofag grobowy, komorę grobową, kaplicę Świętego Grobu, całą rotundę Anastasis, a nawet całe założenia Bazyliki Grobu Świętego w Jerozolimie.
Wśród wielu kaplic Grobu Chrystusa w Europie kilkanaście znajduje się na terenie Polski. Bardzo często zdarzało się, że te kaplice stawały się sanktuariami i mogą być przykładem translokacji kultu Grobu Chrystusa. Głównymi krzewicielami tego kultu był Zakon Kanoników Regularnych Stróżów Grobu Jerozolimskiego. W trzech kościołach na terenie naszego kraju, należących niegdyś do bożogrobców, zachowały się kaplice Bożego Grobu. Są to: bazylika Grobu Bożego w Miechowie, bazylika Świętego Ducha w Przeworsku i kościół śś. Piotra i Pawła w Nysie. Kaplice Grobu Pańskiego w Miechowie i Przeworsku są obecnie Sanktuariami Pańskimi, do których corocznie przybywają licznie pielgrzymi. Oprócz tych dwóch sanktuariów Świętego Grobu, w Polsce występują także kopie Grobu Chrystusa, które nie mają rangi sanktuarium. Do tej odmiennej grupy kaplic Bożego Grobu należą obiekty, które występują tylko na Śląsku (w Głogówku, Potępie i Żaganiu), oraz kaplice wchodzące w skład kalwarii, które stanowią najliczniejszą grupę.
Sanktuaria i kaplice Świętego Grobu to przede wszystkim miejsca kultu Męki i Zmartwychwstania Jezusa Chrystusa. Widoczne to jest zwłaszcza w okresie Wielkiego Postu oraz Wielkanocy, kiedy to przy tych kopiach jerozolimskiego Grobu gromadzą się rzesze wiernych, aby na modlitwie rozważać słowa: „Nie ma Go tu, bo zmartwychwstał, jak powiedział” (Mt 28, 6).

Wśród wielu szlaków pielgrzymkowych, których trasy wiodą przez Polskę, w ostatnich latach można wyróżnić szlak świętej siostry Faustyny. Już dzisiaj tym szlakiem corocznie pielgrzymuje ponad milion wiernych, którzy oddają cześć Bożemu Miłosierdziu i modlą się za wstawiennictwem Apostołki Bożego Miłosierdzia. Odwiedzają oni głównie sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach, Płocku i Częstochowie oraz Sanktuarium Chrzcielne w Świnicach Warckich.
Niniejszy artykuł jest propozycją pielgrzymki szlakiem pierwszej świętej Polki. Jego celem jest przybliżenie miejsc, gdzie przed kilkudziesięciu laty urodziła się, spędziła dzieciństwo i młodość oraz przebywała w Zgromadzeniu Matki Bożej Miłosierdzia Siostra Faustyna Kowalska.
Należy przypuszczać, że w związku z kanonizacją siostry Faustyny ruch pielgrzymkowy na proponowanej przez autora w tym artykule trasie znacznie wzrośnie, bowiem Siostra Faustyna, jak powiedział Ojciec Święty Jan Paweł II, podczas homilii w trakcie Mszy kanonizacyjnej, jest „darem Boga dla naszej epoki, darem polskiej ziemi dla całego Kościoła”.

Among many pilgrimage routes in Poland, the recent years brought the appearance of the route of Sister Faustina. Nowadays, already over a million pilgrims follow that route every year, venerating the Divine Mercy, and praying through the intercession of the Apostle of the Divine Mercy. They mainly visit the Shrine of the Divine Mercy in Cracow-Łagiewniki, Płock, Częstochowa, as well as the Sanctuary of Baptism in Świnice Warckie.
This article is a proposal of a pilgrimage following the traces of the first Polish saint. It aims at presenting places where several dozen years ago Sister Faustina Kowalska was born, brought up, or simply stayed at the Congregation of Our Lady the Merciful.
It is expected that due to Sister Faustina’s canonisation, the pilgrimage movement following the route proposed by the author in this article will largely increase, as, according to Pope John Paul II in his homily at the canonisation Mass, Sister Faustina is ‘a gift of God for our era, a gift of Polish land for the entire Church.’

Sanktuarium Bożego Grobu w Miechowie było jednym z największych ośrodków pielgrzymkowych w Polsce w okresie średniowiecza. Jest to najstarsze sanktuarium Pańskie w Polsce i jedno z dwóch (obok Przeworska) funkcjonujących obecnie sanktuariów Grobu Bożego w Europie. Swoją wysoką rangę zawdzięcza przede wszystkim posiadaniu kaplicy Grobu Chrystusa oraz możliwości uzyskania w nim tych samych odpustów jakie uzyskiwali pielgrzymi w bazylice Grobu Bożego w Jerozolimie.
Początki sanktuarium sięgają 1163 r. Wówczas to Jaksa z Miechowa herbu Gryf, wró-ciwszy szczęśliwie z wyprawy do Ziemi Świętej, postanowił wypełnić ślub i zbudować kościół w swej rodzinnej wsi. Opiekę nad nim powierzył, sprowadzonym z Jerozolimy Kanonikom Regularnym Stróżom Świętego Grobu Jerozolimskiego.
Znaczenie sanktuarium w Miechowie podnosiły także odpusty zastępcze, udzielone po opanowaniu Jerozolimy przez muzułmanów. Wierni, udający się do miechowskiej kaplicy Grobu Pańskiego otrzymywali takie same odpusty, jakie zyskiwali pielgrzymi jerozolimscy. Od końca XII do XV wieku rycerstwo polskie ofiarowało sanktuarium bogate jałmużny, w zamian za udzielone odpusty. W 1263 r. papież Urban IV wyjął konwent miechowski oraz podległe mu klasztory w Polsce, Czechach, Rusi, Węgrzech i Niemczech spod jurysdykcji biskupów i postanowił aby podlegał tylko kościołowi jerozolimskiemu. Przywilej ten po-twierdził w Awinionie papież Grzegorz XI, w 1372 r. Bogactwo klasztoru i przybywające do sanktuarium pielgrzymki przyczyniły się, że szybko rozwijające się osiedle przyklasztorne otrzymało w 1290 roku przywilej lokacyjny księcia Przemysława II.
Rozwój sanktuarium został zahamowany na skutek ogromnego pożaru 19 kwietnia 1745, który strawił całe miasto wraz z kościołem i klasztorem, a ostatecznie kasaty zakonu w 1819 r. W 1852 r. ostatni proboszcz miechowita, ks. Baltazar Chwalbiński, zrezygnował z probostwa. Od tego czasu kościół i duszpasterstwo objęli księża diecezjalni.
Trudno jest stwierdzić, jak długo specyficzne dla Miechowa tradycje kultowe, związa-ne historycznie z bożogrobcami przetrwały w duszpasterstwie parafialnym. Najprawdopodob-niej zanikły one wraz ze śmiercią ostatnich zakonników.

Św. Stanisław Biskup i Męczennik jest głównym patronem Polski, a także głównym patronem archidiecezji krakowskiej, poznańskiej i warszawskiej oraz diecezji kieleckiej, lubelskiej, płockiej, sandomierskiej i tarnowskiej. Pod jego wezwaniem rejestruje się obecnie w Polsce niemal 300 parafii Kościoła rzymskokatolickiego. W każdej z nich, rokrocznie 8 maja uroczyście obchodzone jest święto św. Stanisława.
Zasięg geograficzny kultu św. Stanisława w Polsce obejmuje generalnie terytorium całego kraju. Występuje jednak wyraźne przestrzenne zróżnicowanie sieci parafialnej pod we-zwaniem św. Stanisława. Duży udział parafii w diecezjach w Polsce południowo-wschodniej i centralnej, a z drugiej strony mała koncentracja w zachodniej i północnej części kraju jest przede wszystkim wynikiem uwarunkowań historycznych.
Sanktuaria św. Stanisława znajdują się w: Krakowie (katedra na Wawelu i kościół oo. paulinów p.w. św. Michała na Skałce), Szczepanowie, Piotrawinie i Górecku Kościelnym. Natomiast w Pruścach (diecezja poznańska) i Topczewie (diecezja drohiczyńska) znajdują się czczone wizerunki świętego.
Celem artykułu jest przedstawienie zasięgu geograficznego kultu św. Stanisława i przestrzennego zróżnicowania parafii pod jego wezwaniem w Polsce. W drugiej części publikacji przedstawiono krótką charakterystykę sanktuariów w Krakowie, Szczepanowie, Pio-trawinie i Górecku Kościelnym.

Na terenie polskich parków narodowych rejestruje się obecnie kilka ośrodków i miejsc pielgrzymkowych. Do najważniejszych z nich należy sanktuarium na Świętym Krzyżu w Świętokrzyskim Parku Narodowym – najstarszy ośrodek pielgrzymkowy w Polsce. Często odwiedzane jest również sanktuarium Matki Bożej Jaworzyńskiej Królowej Tatr na Wiktorówkach i św. Brata Alberta na Kalatówkach oraz krzyże na Giewoncie i Tarnicy. W opracowaniu przedstawiono formy i wielkość ruchu turystycznego do miejsc pielgrzymkowych w parkach narodowych. Dokonano także analizy zasięgu przestrzennego oddziaływania oraz rozkładu ruchu turystycznego w ciągu roku w sanktuariach na Świętym Krzyżu i Wiktorówkach.

In the paper a spatial differentiation of the Sanctuaries of Our Lord in Poland was described. The aforementioned sanctuaries are the oldest pilgrimage centres in the country. Nearly half of them were founded in the 16th and 17th centuries. The centres in Kalwaria Zebrzydowska and Cracow–Łagiewniki are of international range and they are among the most frequently visited pilgrimage centres in Europe and the sanctuary in Łagiewniki has been declared the world centre of the cult of the Divine Mercy.

Sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego na Świętym Krzyżu należy do najstarszych ośrodków pielgrzymkowych w Polsce. Ośrodek ten uznawany jest za pierwsze narodowe sanktuarium Polski i rangę taką pełnił do cudownej obrony Jasnej Góry w 1655 r. W ostatnich latach sanktuarium na Świętym Krzyżu odwiedza około 160 tys. osób.
Klasztor benedyktynów na Łysej Górze zasłynął w całym kraju już w średniowie-czu, dzięki relikwiom Krzyża Świętego. Najprawdopodobniej benedyktyni otrzymali reli-kwiarz z pięcioma cząstkami Drzewa Krzyża Świętego od Władysława Łokietka w 1306 r.
W opracowaniu przedstawiono formy i wielkość ruchu turystycznego do sanktua-rium. Dokonano także analizy zasięgu przestrzennego oddziaływania ośrodka oraz rozkładu ruchu turystycznego i pielgrzymkowego w ciągu roku.
Dokładna analiza dynamiki ruchu turystycznego i pielgrzymkowego do sanktuarium na Świętym Krzyżu jest możliwa dopiero od 14 września 1998 r. Od tego dnia bowiem w świętokrzyskim sanktuarium prowadzone są księgi pielgrzymkowe. W 1999 r. ruch reje-strowany przez opiekunów sanktuarium wyniósł 96,5 tys. osób (70% ogółu), a ruch niere-jestrowany oszacowano na 30 tys. osób. Najwięcej osób w analizowanym okresie zanoto-wano w księgach pielgrzymkowych w 2000 r. – w 2755 grupach przybyło wówczas 120 668 osób.
Ponad połowę zarejestrowanych w 2000 r. w sanktuarium grup stanowiły wycieczki szkolne (64%), przy czym zdecydowanie dominowały wycieczki ze szkół podstawowych (49%). Około 20% odwiedzających sanktuarium przybyło w grupach organizowanych przez parafie, zaś 11% przez zakłady pracy i związki emerytów i rencistów.
Ruch turystyczny na Świętym Krzyżu rozpoczyna się generalnie w kwietniu i trwa do końca października. Najwięcej grup turystycznych odwiedza sanktuarium z woj. mazowieckiego oraz świętokrzyskiego i lubelskiego. Sanktuarium odwiedza także w ciągu roku niewielka liczba grup zagranicznych (w 2000 r. 22 grupy; najwięcej z Ukrainy (9 grup) oraz grupy z Anglii, Białorusi, Bułgarii, Hiszpanii, Kanady, Litwy, Łotwy, Macedonii, Niemiec, Norwegii, Szwajcarii, Turkmenistanu i Węgier).

W opracowaniu przedstawiono formy i wielkość ruchu turystycznego do największych sanktuariów Pańskich w Polsce. Sanktuaria te stanowią 10% ogółu ośrodków pielgrzymko-wych w naszym kraju. W opracowaniu przedstawiono również krótką analizę zasięgu prze-strzennego oddziaływania wybranych sanktuariów.
Sanktuaria Pańskie należą do najstarszych ośrodków pielgrzymkowych w Polsce. Obecnie w Polsce rejestruje się 73 sanktuaria poświęcone Chrystusowi. Znaczna część tych ośrodków powstała w okresie średniowiecza. Najbardziej znane: Święty Krzyż, Miechów, Mogiła, Elbląg, Glotowo, Lublin i Poznań sięgają swoimi początkami XII-XIV wieku. Niemal połowa (47 %) notowanych obecnie sanktuariów Pańskich powstała w XVI-XVIII w., kiedy w Polsce rozwinął się kult Męki Pańskiej. W okresie niewoli narodowej (1795-1918) powstało na ziemiach polskich dziewięć sanktuariów. Po zakończeniu II wojny światowej powstało w Polsce 21 sanktuariów Pańskich,  w tym aż 15 sanktuariów Bożego Miłosierdzia.
Ośrodki w Kalwarii Zebrzydowskiej i Krakowie-Łagiewnikach posiadają rangę mię-dzynarodową i zaliczane są do najważniejszych centrów pątniczych Europy. Sanktuarium w krakowskich Łagiewnikach jest światowym centrum kultu Bożego Miłosierdzia.
Do sanktuariów o randze krajowej zaliczono sanktuarium w Piekarach Śląskich i na Świętym Krzyżu, natomiast do grupy sanktuariów o zasięgu ponaddiecezjalnym zaliczono ośrodki w: Alwernii, Białymstoku, Cmolasie, Częstochowie (Dolina-Miłosierdzia), Glotowie, Kalwarii Pacławskiej, Krakowie-Mogile, Pakości, Nowym Sączu i Wejherowie. Najliczniejszą grupę wśród polskich sanktuariów Pańskich stanowią ośrodki o diecezjalnym (32%) i lo-kalnym (46%) zasięgu przestrzennym oddziaływania.
Współczesna sieć sanktuariów Pańskich w Polsce jest dziedzictwem wielowiekowej tradycji, tworzonej zarówno przez sanktuaria w których czczone są relikwie, cudowne wize-runki Chrystusa oraz kalwarie, kopie kaplic Bożego Grobu i Świętych Schodów.
Na rozwój ruchu pielgrzymkowego i turystycznego do omawianych ośrodków w ostat-nich latach złożyły się następujące czynniki: walory religijne ośrodków (w przypadku sank-tuariów kalwaryjskich połączenie kultu Męki Pańskiej i kultu maryjnego), tradycja pielgrzy-mowania, walory krajoznawcze oraz bogata historia większości ośrodków, bogaty program duszpasterski, położenie wielu ośrodków na terenie atrakcyjnych turystycznie regionów Polski (m. in. w Karpatach, Górach Świętokrzyskich, na Warmii).

Artykuł jest propozycją pielgrzymki szlakiem św. ojca Pio z Pietrelciny – znanego w całym świecie włoskiego kapucyna, kapłana i stygmatyka, któremu dane było przez 50 lat nosić znaki Męki Jezusa Chrystusa. Papież Jan Paweł II beatyfikował go 8 maja 1999 r., zaś trzy lata później – 16 czerwca 2002 r. w obecności ponad 300 tysięcy pielgrzymów zgromadzonych przed Bazyliką św. Piotra na Watykanie dokonał jego kanonizacji.
Celem artykułu jest przybliżenie miejsc w związanych z życiem i działalnością św. oj-ca Pio. Szczególną uwagę w artykule zwrócono na Pietrelcinę – miejscowość rodzinną zakon-nika oraz San Giovanni Rotondo – miasto na Półwyspie Gargano, w regionie Apulia, w którym o. Pio spędził 52 lata.
W ciągu roku do Pietrelciny pielgrzymuje ok. 2 milionów osób. Najwięcej pątników przybywa tu co roku w dniu 25 maja, kiedy w miasteczku odbywają się uroczystości z okazji rocznicy urodzin św. ojca Pio.
San Giovanni Rotondo jest obecnie najważniejszym miejscem kultu św. ojca Pio oraz najliczniej odwiedzanym ośrodkiem pielgrzymkowym świata, do którego w ciągu roku przy-bywa 7,5 mln osób. Od 1968 r. – a więc śmierci ojca Pio, rejestruje się wzrost liczby pątników przybywających do sanktuarium. W okresie od 1989 do 1998 liczba ta wzrosła ponad cztero-krotnie (1989 r. – 835 tys., 1998 r. – 3500 tys.). Największą liczbę pątników w księgach od-wiedzających zerejestrowano w analizowanym okresie w 1999 r. – miało to niewątpliwie związek z beatyfikacją ojca Pio – 2 maja 1999 r. Sezon pielgrzymkowy trwa od maja do października. Najwięcej grup angielskojęzycznych rejestruje się w ciągu roku z Stanów Zjednoczonych, Irlandii, Anglii, Filipin, Malty, Kanady, Australii i Singapuru

Sanktuarium Krzyża Świętego w Krakowie-Mogile jest najbardziej znanym ośrodkiem kultu Pana Jezusa Ukrzyżowanego w Polsce do którego w ostatnich latach pielgrzymuje w ciągu roku około 150 tys. osób. Sanktuarium w Mogile należy także do najstarszych sanktuariów Pańskich w kraju. Nabożeństwo do Męki Pańskiej sięga tu swymi początkami pierwszej poł. XIII w.
Głównym przedmiotem kultu w sanktuarium jest cudowny wizerunek Chrystusa Ukrzyżowanego. Pochodzenie krucyfiksu jest nieznane, gdyż nie zachowały się żadne dokumenty źródłowe dotyczące tej kwestii. Stare podanie mówi, że wizerunek znajdował się w Mogile od założenia klasztoru przez cystersów w 1222 r. Z kronik klasztornych wiadomo, że już w XIII w. w kościele doznawano wielu łask i składano pierwsze wota. Podczas wielkiego pożaru, jaki wybuchł w kościele w 1447 r. ocalał tylko krzyż. Wiadomość o tym niezwykłym wydarzeniu rozeszła się po Krakowie i okolicznym regionie. Od tego momentu nastąpił wielki napływ pielgrzymów.
Analiza ruchu pielgrzymkowego do sanktuarium Krzyża Świętego w Krakowie-Mogile została wykonana dla okresu 1993-2002, w oparciu o prowadzoną w ośrodku rejestrację grup pielgrzymkowych. W analizowanym okresie liczba zerejstrowanych w sanktuarium grup pielgrzymkowych wzrosła niemal pięciokrotnie. Największy wzrost liczby grup zanotowano w latach 1994-1995 (182%). Najwięcej grup zarejestrowano w sanktuarium w 2002 r. (398 grup; ponad 22 tys. pątników).
Najwięcej pielgrzymów pielgrzymuje do Mogiły podczas oktawy święta Podwyższenia Krzyża Świętego (14-21 września), Wielkiego Tygodnia oraz w każdy pierwszy piątek miesiąca. Wiele grup pielgrzymkowych przybywa również do sanktuarium w okresie Wielkiego Postu, zwłaszcza na nabożeństwa pasyjne – Drogę Krzyżową i Gorzkie Żale. Od świąt Wielkanocnych ruch pielgrzymkowy wyraźnie wzrasta. Najwięcej grup pielgrzymkowych w ciągu roku rejestruje się w ośrodku w maju i czerwcu oraz we wrześniu.
Ponad 23% ogółu pielgrzymów przybywa z diecezji krakowskiej. W dalszej kolejności znalazły się diecezje katowicka (12,9%), tarnowska (5,5%), bielsko-żywiecka (5,4%), kielecka (5,0%) i wrocławska (4,9%). W sumie z metropolii krakowskiej (diecezja krakowska, tarnowska, kielecka i bielsko-żywiecka) przybyło łącznie 40% ogólnej liczby pielgrzymów i ponad 46% ogółu zarejestrowanych grup pielgrzymkowych.

Sanktuaria poświęcone Jezusowi Chrystusowi stanowią 7,5% w ogólnej liczbie ośrodków kultu religijnego w Europie. Szacuje się, że ich liczba w skali świata nie przekracza 10% ogólnej liczby ośrodków kultu religijnego. Najwięcej sanktuariów Pańskich znajduje się w Niemczech (około 120), Hiszpanii i w Austrii (ponad 100), we Włoszech (około 40), Szwajcarii, Portugalii i Francji. Większość z nich ma średniowieczną historię swojego powstania. Badacze kultu Chrystusa podkreślą, że sanktuaria Jemu poświęcone są fenomenem religijności ibero-germańskiej.
Pielgrzymki do miejsc związanych z życiem Jezusa Chrystusa znane są od pierwszych wieków chrześcijaństwa. Jerozolima była pierwszym i najważniejszym sanktuarium poświęconym Chrystusowi. Tam czczono miejsca związane z jego publiczną działalnością oraz z męką i śmiercią. Później zaczęły powstawać sanktuaria poza Jerozolimą. W większości sanktuariów Pańskich czczone są relikwie Męki Pańskiej lub cudowne wizerunki Jezusa Chrystusa. Do nielicznych należą sanktuaria związane z objawieniami Jezusa. Stosując podział historyczno-teologiczny, sanktuaria Pańskie dzielimy na trzy grupy:
1. Sanktuaria wprowadzające w ziemskie życie Jezusa Chrystusa. Do grupy tej zaliczamy sanktuaria Bożego Narodzenia, Dzieciątka Jezus i Przemienienia Pańskiego.
2. Sanktuaria Męki Pańskiej. Do tej najliczniejszej zaliczone zostały: sanktuaria cudownych wizerunków Pana Jezusa Cierpiącego, Ubiczowanego, Konającego, Ukrzyżowanego, Miłosiernego „Ecce Homo”; relikwii Ciernia Korony Pana Jezusa, Drzewa Krzyża Świętego, gwoździa, relikwii Najdroższej Krwi Chrystusa oraz sanktuaria Kalwaryjskie i Świętych Schodów.
3. Sanktuaria Chrystusa Zmartwychwstałego i Uwielbionego – to sanktuaria Bożego Grobu, Bożego Miłosierdzia i Eucharystyczne (Bożego Ciała i Najdroższej Krwi Pana Jezusa).

Sanktuarium Ecce Homo św. Brata Alberta w Krakowie należy do nielicznych ośrodków pielgrzymkowych w Polsce, w których rozwinięty jest kult Męki Pańskiej oraz kult osoby świętej i błogosławionej. W sanktuarium tym bowiem, pielgrzymi otaczają czcią łaskami słynący wizerunek Chrystusa ubiczowanego Ecce Homo oraz relikwie św. Brata Alberta (Adama Chmielowskiego) i relikwie bł. Siostry Bernardyny Marii Jabłońskiej – współzałożycielki Zgromadzenie Sióstr Albertynek.
Analiza ruchu pielgrzymkowego do sanktuarium została wykonana dla okresu 1986 – 2004, w oparciu o rejestrację grup pielgrzymkowych prowadzoną przez siostry albertynki, które opiekują się sanktuarium.
Najwięcej pielgrzymów i grup pielgrzymkowych w analizowanym okresie zarejestrowano w sanktuarium w 1989 i 2002 r. W 1989 r., w 185 grupach przybyło 16,5 tys. pątników. Niewątpliwie miało to związek z kanonizacją brata Alberta w Rzymie przez Ojca Św. Jana Pawła II (12 listopada 1989 r.). Wzrost liczby grup pielgrzymkowych przybyłych do sanktuarium w 2002 r., należy wiązać natomiast z pielgrzymką papieża Jana Pawła II do Polski i Jego pobytem w Krakowie. W ostatnich latach w sanktuarium rejestruje się w ciągu roku ponad 6 tys. osób
Najwięcej pielgrzymów przybywa do sanktuarium podczas odpustu ku czci Ecce Homo (w piątek przed Niedzielą Palmową), a także w trakcie odpustów związanych ze liturgicznym wspomnieniem św. Brata Alberta (17 czerwca) oraz bł. Siostry Bernardyny Jabłońskiej (22 września).
Najwięcej grup pielgrzymkowych przybywa z diecezji krakowskiej, a także katowickiej i warszawskiej. Zasięg przestrzenny oddziaływania sanktuarium w ciągu ostatnich piętnastu lat znacznie się powiększył. Dla porównania w 1987 r., obejmował on w zasadzie region Małopolski, oraz częściowo Mazowsza i Górnego Śląska.
Ruch pielgrzymkowy do sanktuarium ma wyraźnie charakter sezonowy. Rozpoczyna się on w maju i trwa do końca października. Najwięcej grup pielgrzymkowych rejestruje się w ośrodku w miesiącach od maja do lipca. Ożywiony ruch pielgrzymkowy, obserwuje się również w sanktuarium we wrześniu i październiku.

W opracowaniu przedstawiono formy i wielkość ruchu pielgrzymkowego i turystycznego do sanktuariów Krzyża Świętego w Polsce. Dokonano także analizy zasięgu przestrzennego oddziaływania poszczególnych sanktuariów oraz rozkładu ruchu turystycznego i pielgrzymkowego w ciągu roku.
Sanktuaria Krzyża Świętego należą do najliczniejszej grupy sanktuariów Pańskich w Polsce, a wierni szczególnym kultem otaczają w nich łaskami słynące obrazy Chrystusa Ukrzyżowanego, krucyfiksy oraz relikwie Drzewa Krzyża Świętego.
W grupie analizowanych ośrodków największą rangę posiada Sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego na Świętym Krzyżu. Jest to centralne Sanktuarium regionu świętokrzyskiego, do którego w ciągu roku przybywa około 160 tys. osób.
Do najważniejszych ośrodków kultu Chrystusa Ukrzyżowanego w Polsce należą także Sanktuaria Krzyża Św. w Krakowie-Mogile, Kobylance, Lublinie, Pacanowie, Pakości oraz katedrze krakowskiej i warszawskiej.
Najmniejszy ruch pielgrzymkowy obserwuje się w sanktuarium w Pietrowicach oraz w trzech warmińskich sanktuariach: Braniewie, Chwalęcinie i Międzylesiu.

W opracowaniu przedstawiono analizę ruchu pielgrzymkowego do sanktuarium na Górze Świętej Anny w latach 1996-2006. Dokonano także analizy zasięgu przestrzennego oddziaływania sanktuarium oraz rozkładu ruchu turystycznego i pielgrzymkowego w ciągu roku.
Sanktuarium na Górze Św. Anny jest głównym miejscem pątniczym Śląska Opolskiego. Jest to sanktuarium o randze międzynarodowej, które łączy kult św. Anny z kultem maryjnym oraz kultem Męki Pańskiej. W ostatnich latach pielgrzymuje tu około 500 tys. osób rocznie. Największy napływ pielgrzymów w sanktuarium notowany jest podczas wielkich odpustów: św. Anny, uroczystości Wniebowzięcia NMP, oraz święta Aniołów Stróżów i Podwyższenia Krzyża Świętego.  Najwięcej pielgrzymów w historii sanktuarium zgromadziły nieszpory z Ojcem Św. Janem Pawłem II w dniu 21 czerwca 1983 r. (około 1 mln osób).
W ostatnim dziesięcioleciu w sanktuarium rejestruje się ponad 800 grup pielgrzymkowych (łącznie z grupami biorącymi udział w trzech wielkich odpustach). Ruch pielgrzymkowy do sanktuarium ma wyraźnie charakter sezonowy – rozpoczyna się przed świętami Wielkanocnymi i trwa do października.
Zasięg oddziaływania sanktuarium pokrywa się on w dużej części z zasięgiem w okresie międzywojennym, obejmując głównie region, który zamieszkuje rodzima ludność śląska. Najwięcej grup w 2002 r. zarejestrowano z  metropolii katowickiej (diecezja gliwicka, katowicka i opolska). Pielgrzymi zagraniczni stanowią około 15% ogółu przybywających do sanktuarium, a najwięcej z nich przybywa z Niemiec (w 2005 r. ponad 150 grup). Międzynarodowa ranga sanktuarium jest wynikiem przede wszystkim emigracji śląskiej ludności rodzimej do Niemiec.

W Polsce rejestruje się obecnie ponad 750 katolickich ośrodków pielgrzymkowych. Wśród nich najważniejszą rangę pełnią sanktuaria o międzynarodowym zasięgu przestrzennym oddziaływania: Jasna Góra w Częstochowie, Góra Świętej Anny, Kalwaria Zebrzydowska, Kraków-Łagiewniki, Licheń i Niepokalanów. Do tej grupy w ostatnim dziesięcioleciu  dołączyły także Wadowice – miasto, w którym 18 maja 1920 r. urodził się Karol Wojtyła, Ojciec Święty Jan Paweł II. Wśród wielu wadowickich obiektów związanych z Janem Pawłem II, przybywający do papieskiego miasta, najczęściej odwiedzają dom rodzinny Papieża, bazylikę Ofiarowania NMP, kościół karmelitów bosych „Na Górce” (od 2004 r. sanktuarium św. Józefa) i sanktuarium Matki Bożej Fatimskiej.
W opracowaniu przedstawiono analizę ruchu pielgrzymkowego i turystycznego do Wadowic w latach 1996-2006, oraz rozkładu tego ruchu w ciągu roku.
Według danych szacunkowych, w 2005 r. – roku śmierci Sługi Bożego Jana Pawła II, Wadowice odwiedziło około milion osób. W tym też roku zarejestrowano największą liczbę zwiedzających Muzeum – Dom Rodzinny Jana Pawła II (ponad 430 tys. osób). Najwięcej grup w muzeum rejestruje się w rocznicę urodzin Ojca Świętego Jana Pawła II (18 maja), rocznicę śmierci Papieża (2 kwietnia) oraz rocznicę wyboru kard. Karola Wojtyły na Stolicę Piotrową (16 października). Od dnia śmierci Papieża – Polaka, liczba zwiedzających dom rodzinny Jana Pawła II wynosi średnio od 2000 do 3000 osób dziennie – najwięcej z diecezji krakowskiej, tarnowskiej, katowickiej i kieleckiej. Pielgrzymi i turyści z zagranicy stanowią ok. 15% (ponad 30 tys. osób). Najwięcej pielgrzymów zagranicznych pochodzi z Europy  (głównie ze Włoch, Niemiec, Słowacji, Francji i Hiszpanii). Z krajów pozaeuropejskich zdecydowanie dominują mieszkańcy Stanów Zjednoczonych. W 2001 r. zarejestrowano w sumie odwiedzających z 94 krajów świata. Ruch pielgrzymkowy i turystyczny ma wyraźnie sezonowy charakter – rozpoczyna się kwietniu i trwa do końca października.